Kiedy słyszymy "wczesne średniowiecze" i "kaftan" na pewno wielu z nas ma w głowie zabytki z Moshchevaya Balka. Nie jest to nic dziwnego, ponieważ stroje na Północnym Kaukazie zachowały się niesamowicie dobrze, a dzięki publikacji A.A. Jerusalimskiej wydanej w j. niemieckim dotarły też do szerszej, nierosyjsko języcznej, części Europy. I choć mamy świetny punkt zaczepienia to niestety wielu rekonstruktorom brakuje chęci, żeby zgłębić ten temat lepiej.
Powiedzmy sobie szczerze i krytycznie spójrzmy na temat: "wczesny kaftan" z dopiskiem "z moshchevaya balka" lub bez niego (zależy jak bardzo ktoś chce poprzeć to "jakimś źródłem") to najczęściej rozcięta tunika z doszytą połą, zapinana na różne dziwne kombinacje - pewnie wiesz o czym piszemy. To nie ma być przytyk do nikogo, rekonstrukcja to również rozwój, każdy popełnia błędy, ale warto się rozwijać i edukować... i już tak nie robić :P
Do naszych czasów przetrwało mnóstwo w pełni zachowanych kaftanów, a jeszcze więcej fragmentów. Stąd jako rekonstruktorzy mamy praktycznie pełny obraz tego ubioru potwierdzony wieloma źródłami, nie ma więc potrzeby wymyślać nowych wykrojów (jak np. kaftan z Senmurvami zrobiony w paincie, a mimo to chętnie powielany jako źródło w naszym środowisku :P). Wszystkie kaftany mają te same główne cechy, co potwierdza spójność tradycji i powszechne występowanie w tych regionach.
To co najbardziej rzuca się w oczy to oczywiście ilość jedwabiu w stroju alańskim. Istnieje pewny mit, że "jak alanowie (lub co gorsza "koczownicy", ale o tym jeszcze powstanie osobny wpis) to tylko jedwab" - nie jest to do końca prawda. Choć Alanowie w VIII-Xw. kontrolowali Północno Kaukaski odcinek szlaku jedwabnego i faktycznie w ich stroju jest bardzo dużo jedwabiu (względem bardziej zachodnich terenów), i choć mieli do niego znaczenie łatwiejszy dostęp, to wciąż była to bardzo droga tkanina i nie każdy mógł sobie na nią pozwolić. Większość pewnie kojarzy kaftan z Senmurvami, uszyty w całości z jedwabiu pochodzenia bizantyjskiego... no był to już na maksa drogi ciuszek należący do niebyle kogo, tym bardziej, że przypuszczalnie bizantyjskie jedwabie w dużych kawałkach były często darami... Ale zakładając, że jesteś wojownikiem z kolczugą i szablą to raczej Cię stać, nie? :D
Przy jedwabiu należy wspomnieć o ważnej kwestii technicznej: kaftany lniane miały nieco inny wykrój niż kaftany jedwabne. Konstrukcja jest bardzo podobna, ale elementy już wycinane inaczej. Wynikało to najpewniej z różnych szerokości tkanin lnianych oraz jedwabnych i być może chęci ukazania większych kawałków tkanin jedwabnych w stroju bez zbędnego ich cięcia. Widać to na wykrojach porównawczych kaftana z Nizhnego Arkhyzu od O.V Orfińskiej i jedwabnego kaftana z Senmurvami od Sadako Kato.
Kaftan z Nizhnego Arkhyzu VIII-Xw. O.V Orfińska
Kaftan z Senmurvami, Moshchevaya Balka VIII-Xw. Sadako Kato
"kaftan z Senmurvami z Painta" - nieporozumienie.
Alańskie kaftany były szyte głównie z lnu i konopi a w bogatszych wersjach z jedwabiu. Na chłodniejsze dni ocieplano je futrami oraz przypuszczalnie filcem. Posiadały bardzo wygodną konstrukcję umożliwiającą zarówno pracę, górskie wędrówki, jazdę konną i wojaczkę - czyli dokładnie to czym żyli.
Lokalna społeczność wypracowała bardzo oszczędne wykroje. Szyto głównie z tkanin o szerokości 50-60cm i przy zastosowaniu odpowiedniego wykroju, choć przypomina on puzzle, materiał praktycznie się nie marnuje (to również dobry test czy robi się to dobrze). Na jeden kaftan było potrzeba mniej więcej 5m tkaniny.
Odzież wierzchnia od spodniej, o ile możemy to tak określić, różniła się najczęściej jedynie ociepleniem i ilością zdobień. Prosty podział: sam len - spodnia warstwa, len/jedwab z futrem - odzież wierzchnia. Wierzchnie ubrania jako te bardziej reprezentacyjne były często bardziej zdobione.
Lniany kaftan z Nizhnego Arkhyzu
Ocieplany, wierzchni kaftan ze zbiorów MET Museum
Kaftany miały najczęściej niskie stójki lniane, jedwabne lub z futra - w przypadku tych drugich mogły być trochę większe.
Zapinane były zawsze na lewą stronę na kilka guzików, od 2 do 5, wykonanych z tkaniny lub odlewanych. Bardzo często guzikom towarzyszyły galony jedwabne lub lniane. Od wewnętrznej strony na lewej pole, na wysokości szwu talii znajdował się jeden guzik który, zapięty po prawej, trzymał wewnętrzną połę aby nie opadała.
Dobra, mamy już ogólmy zarys jak to wyglądało i wykroje, czyli wszystko - pomyślały osoby, które po uszyciu będą się zastanawiały "dlaczego ten kaftan nie wygląda jak powinien?" :P
Więc jakich błędów unikać? Przede wszystkim kombinowania. Niestety jako rekonstruktorzy wczesnego średniowiecza kombinowanie i domyślanie mamy jako bazowy debuff, a naprawdę w przypadku alańskich kaftanów jest to zbędne! Wykroje są świetnie opracowane, wystarczy odpowiednio zapoznać się z literaturą i podążać za schematem kroju.
Kolejnym, bardzo częstym błędem są wynaturzone proporcje ubrań, co wynika trochę z punktu pierwszego. Masz tonę zbędnej tkaniny pod pachami, a jak rozkładasz dłonie to możesz latać? Bez sensu. Pamiętajmy, że ten krój zakładał oszczędność przy maksymalnej mobilności. Jeżeli dobrze obliczysz wykrój i przeskalujesz go pod swoje wymiary, będziesz cieszyć się pełną swobodą ruchów (nosiciele tunik Ci pozazdroszczą), a jednocześnie nie będziesz marnował metra tkaniny z której uszyjesz sobie czapkę i pół gaci.
Tkanina. Pamiętaj, że to ma być kaftan który oprze się silnym wiatrom Kaukazu i nie wytrze się szybko od siodła. Nie szyj go z lnu o gramaturze 200g/m2, to nie letnia koszulka. Ogółem tkaniny kiedyś nie zawsze były tak cienkie jakbyśmy chcieli dzisiaj. Jeżeli do szycia użyjesz lnu ręcznie tkanego to będzie świetny wybór, jeżeli nie, to wybieraj coś zbliżonego splotem i gramaturą. Przy lnie ręcznie tkanym polecamy również eksperyment z doborem odpowiedniej szerokości (na podstawie wymiarów w tali lub ramionach - zależy który wymiar większy), wtedy jeszcze łatwiej zrozumieć wykrój. Jeżeli nawet idealnie odwzorujesz wykrój, ale wykorzystasz złą tkaninę to efekt finalny nie będzie zadowalający.
Ostatni błąd - mieszanie wykrojów kaftanów jedwabnych i lnianych, tj. szycie lnianego kaftana na wykroju ściągniętym z jedwabnego i w drugą stronę. Co prawda nie będzie wyglądać to źle, ale nie jest w pełni historycznym rozwiązaniem. Mamy tyle wykrojów, że szkoda psuć całość historycznego stroju takim błędem.
Reasumując, wystarczy nie kombinować, użyć dobrej tkaniny i dobrze się zmierzyć, dalej to już tylko zszywanie prostokątów, trapezów i trójkątów :)
Nie zapomnij przyjrzeć się naszej ofercie ręcznie tkanych tkanin oraz jedwabiu, które idealnie nadadzą się do takiego projektu! Życzymy miłego szycia! A jeżeli jesteś nie szyjący/szyjąca to zapoznaj się z naszą ofertą, uszyjemy to za ciebie, a ty wiesz co kupujesz ;)
Literatura na podstawie której pisaliśmy artykuł, oraz źródła zdjęć:
- Jerusalimskaja 1992, Каталог временной выставки. СПб, Государственный Эрмитаж.
- Jerusalimskaja 2012, Мощевая Балка. Необычный археологический памятник на северокавказском шелковом пути. СПб.
- Jerusalimskaja 2013, Некоторые штрихи к картине верований алано-адыгских племен VIII–IX вв. // Очерки средневековой археологии Кавказа. К 85-летию со дня рождения В.А. Кузнецова.
- Orfinskaja 2001,Текстиль VШ-IX вв. из коллекции Карачаево-Черкесского музея: технологические особенности в контексте культуры раннесредневековой Евразии.
- Orfinskaja 2017, Анализ кроя мужских кафтанов и женских платьев алан Северного Кавказа // Поволжская археология № 2 (20) 2017, 173-186
- Sadako Kato 2002 = 加藤定子 (2002) 中央ユーラシア古代衣服の研究 : 立体構成の起源について(紀元前5世紀-紀元後10世紀) / Sadako Kato (2002) Study on ancient clothing in Central Eurasia: On the origin of three-dimensional structure (5th century BC - 10th century AD).
- Lubova 2010, О типологии костюмов населения района Кавказских Минеральных Вод и верховьев Кубани V – XIII вв.
- Betty Lou Hensellek 2020, The age of the polychrome kaftan: sartorial systems of central aurasia (400-900 CE).
- goskatalog.ru
- https://sk.pinterest.com/pin/348536458639605147/
